compalecof

Cof ne çiziyor

compalecof, çizerek anlatan bir yapay zekâ öğretmeni. Bir soru sorarsın, küçük kahve fincanı Cof cevabı defter sayfasına adım adım çizer. Cof'un böyle anlattığı konulardan bazıları burada.

Fourier dönüşümü çizimle anlatım: karmaşık bir ses dalgası üç saf tona (100, 300 ve 500 Hz) ayrılıyor
Karmaşık bir ses = birkaç saf ton.

Fourier dönüşümü, bir sinyali hangi saf frekansların ne güçte toplanarak oluşturduğunu sorar. Cevap spektrumdur: burada 100, 300 ve 500 Hz'de üç çubuk. Bu konuda daha fazlası: Fizik

Zaman genişlemesi çizimle anlatım: hareketli trendeki ışık saati daha uzun bir zikzak çizer, bu yüzden hareketli saatler yavaş işler (özel görelilik)
Hareket eden saatler daha yavaş işler.

Işık her zaman aynı c hızıyla gider. Perondan bakınca hareketli saatteki ışık daha uzun, çapraz bir yol almak zorundadır; bu yüzden her tik daha uzun sürer. Bu konuda daha fazlası: Fizik

Çift yarık deneyi çizimle anlatım: tek tek gönderilen elektronlar bile ekranda girişim çizgileri oluşturur
Tek tek elektron, yine de çizgiler.

Her elektron ekrana tek bir nokta olarak düşer, ama zamanla noktalar parlak ve karanlık çizgilere dizilir; sanki her biri iki yarıktan da dalga gibi geçmiş gibi. Bu konuda daha fazlası: Fizik

Bayes teoremi çizimle anlatım: hastalık %1 ve test %90 doğruysa, pozitif sonuç yalnızca yaklaşık %8 hasta olma ihtimali demektir
Test pozitif, ama yalnızca yaklaşık %8'i hasta.

1000 kişiden 10'u hasta ve 9'unun testi pozitif çıkar. Ama 990 sağlıklı kişinin %10'u da pozitif çıkar: 99 yanlış alarm. Yani 108 pozitiften 9'u hasta, yaklaşık %8. Bu konuda daha fazlası: Matematik

Özvektörler çizimle anlatım: (2 1; 1 2) matrisi (1,1) ve (1,−1) oklarını yalnızca uzatır, özdeğerler 3 ve 1
Matrisin yalnızca uzattığı oklar.

Matris çoğu oku döndürür: (1,0), (2,1) olur. Özvektör yönünü korur, yalnızca uzar ya da kısalır; özdeğer bu uzama katsayısıdır. Bu konuda daha fazlası: Matematik

Alan olarak integral çizimle anlatım: y = x² altında 0'dan 2'ye Riemann toplamları, şeritler inceldikçe tam alan olan 8/3'e yaklaşır
Şeritler inceldikçe gerçek alana yaklaşır.

Eğrinin altını dikdörtgenlere böl ve topla: 4 şerit 1,75, 8 şerit 2,19 verir. Şeritler sonsuz inceldiğinde toplam integrale dönüşür: 8/3 ≈ 2,67. Bu konuda daha fazlası: Matematik

Gradyan inişi çizimle anlatım: bir top E = w² hata eğrisinde gittikçe küçülen adımlarla en düşük hataya doğru yokuş aşağı yuvarlanır
En düşük hataya yokuş aşağı yuvarlan.

Her adımda eğimi ölç ve biraz ters yöne git: w sırayla −3, −1,8, −1,08, −0,65 olur. Eğim azaldıkça adımlar küçülür. Sinir ağları böyle öğrenir. Bu konuda daha fazlası: Matematik

Nöron aksiyon potansiyeli çizimle anlatım: sodyum içeri dolar ve voltaj −70 mV'tan +40 mV'a sıçrar, sonra potasyum dışarı akar
Sinir sinyali: sodyum içeri, potasyum dışarı.

Zar −55 mV eşiğine ulaşınca sodyum kanalları açılır ve hücrenin içi pozitif olur. Sonra potasyum çıkar, voltaj dinlenme seviyesinin altına iner ve toparlanır. Bu konuda daha fazlası: Biyoloji

CRISPR-Cas9 çizimle anlatım: kılavuz RNA, PAM bölgesinin yanındaki eşleşen DNA'yı bulur ve Cas9 iki ipliği de keser
Kılavuz RNA yeri bulur, Cas9 keser.

Cas9 moleküler bir makastır. Kılavuz RNA adrestir: kısa bir PAM dizisinin yanındaki eşleşen DNA'ya bağlanır, Cas9 da hemen önünden keser. Hücre kesiği onarır; düzenleme de oraya yapılır. Bu konuda daha fazlası: Biyoloji

Le Chatelier ilkesi çizimle anlatım: N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ tepkimesinde N₂ eklemek ya da sıkıştırmak dengeyi sağa, ısıtmak sola iter
Dengeyi ittiğinde o da geri iter.

Dengedeki bir sistem, değişikliği geri almak için kayar. Fazla N₂ tüketilir; yüksek basınç daha az gaz molekülü olan tarafı (4 → 2) kayırır; fazla ısı onu soğuran tepkimeyi kayırır.

RSA şifreleme çizimle anlatım: n = 33 iken herkes 4'ü açık anahtar e = 3 ile kilitleyip 31 yapabilir, onu yalnızca gizli anahtar d = 7 açar
Herkes kilitleyebilir, yalnızca sen açabilirsin.

İki asal seç, 3 ve 11; n = 33. Kilitleme 4³ mod 33 = 31, açma 31⁷ mod 33 = 4. 7'yi bulmak için asallar gerekir; dev bir n'yi asallarına ayırmak ise çok zordur. Bu konuda daha fazlası: Kodlama

Entropi çizimle anlatım: ısı sıcaktan soğuğa akar, çünkü eşit dağılmış enerji (8 + 8) 14 + 2'den çok daha fazla şekilde oluşabilir
Isı yayılır, çünkü yayılmanın daha çok yolu var.

Enerji, rastgele zıplayan küçük paketler hâlindedir. Paketlerin eşit paylaşıldığı düzenler çok daha fazladır, bu yüzden sistem neredeyse hep oraya varır. Entropi bu düzenleri sayar. Bu konuda daha fazlası: Fizik

Elektromanyetik indüksiyon çizimle anlatım: mıknatısı bobine itmek akım oluşturur, sabit tutmak oluşturmaz, çekip çıkarmak akımı tersine çevirir (Faraday yasası)
Hareket eden mıknatıs akım oluşturur.

Akımı yalnızca değişen manyetik alan sürer. Mıknatıs ne kadar hızlı hareket ederse akım o kadar büyür; jeneratörler ve bisiklet dinamoları elektriği böyle üretir. Bu konuda daha fazlası: Fizik

Euler formülü çizimle anlatım: e^(iθ) = cos θ + i sin θ birim çember üzerinde döner, yarım tur (θ = π) −1'e varır, yani e^(iπ) + 1 = 0
Çemberde yarım tur −1'e varır.

e^(iθ) ile çarpmak, bir noktayı birim çemberde θ açısı kadar döndürür. 1'i yarım tur, yani π radyan döndürmek −1 verir: işte e^(iπ) + 1 = 0. Bu konuda daha fazlası: Matematik

Merkezi limit teoremi çizimle anlatım: 1 zarın toplamı düzdür, 2 zar üçgen yapar, 5 zar şimdiden çan eğrisi oluşturur
Zar ekledikçe çan eğrisi çıkar.

Birbirinden bağımsız birçok rastgele şeyi topla; tek başlarına nasıl olurlarsa olsunlar toplam çan eğrisine uyar. Normal dağılımın her yerde çıkmasının nedeni budur. Bu konuda daha fazlası: Matematik

Cof compalecof tahtasında kara delikleri anlatıyor: trambolini büken bir bowling topu gibi uzayı büken kütle
Trambolindeki bowling topu: ağır şeyler uzayı büker.

Kütle uzayı, ağır bir topun trambolini çökertmesi gibi büker; yakındaki şeyler ona doğru yuvarlanır. Kara delik o kadar yoğundur ki çukur, ışığın bile çıkamayacağı kadar diktir. Bu konuda daha fazlası: Fizik

Cof compalecof tahtasında DNA çift sarmalını çiziyor
DNA neye benzer? Harflerden bükülen bir merdiven.

DNA, çift sarmal hâlinde bükülmüş iki zincirdir. Basamaklar baz çiftleridir: A hep T ile, G de C ile eşleşir. Bu konuda daha fazlası: Biyoloji

Cof compalecof tahtasında türevi anlatıyor: tek bir andaki hız
Türev nedir? Tam şu anki hız: tek bir anda 60 km/s.

Türev, bir şeyin tam bir anda ne kadar hızlı değiştiğini söyler: yolculuğun ortalama hızı değil, hız göstergesindeki o anki sayı gibi. Bu konuda daha fazlası: Matematik

Cof compalecof tahtasında logaritmayı anlatıyor: 10 ile kaç kez çarpıyorsun
Logaritma nedir? 10 ile kaç kez çarptığın: log 1000 = 3 adım.

Logaritma çarpma adımlarını sayar. 10 × 10 × 10 = 1000 üç adım sürer; bu yüzden log 1000 = 3. Bu konuda daha fazlası: Matematik

Cof compalecof tahtasında güneş tutulmasını anlatıyor: Ay'ın gölgesi Dünya'ya düşer
Güneş tutulması: Ay Güneş'i saklayınca gölgesi üstümüze düşer.

Ay, Güneş ile Dünya'nın tam arasına girer. Küçük gölgesinin yere değdiği yerde gündüz birkaç dakikalığına kararır. Bu konuda daha fazlası: Fizik

Cof compalecof tahtasında yanardağların nasıl oluştuğunu anlatıyor: okyanus levhası batar, erir ve magma olarak yükselir
Yanardağlar nereden gelir: levha batar, erir ve yükselir.

Bir okyanus levhası başka bir levhanın altına kaydığında derine batar ve erir. Sıcak magma çevresindeki kayadan hafiftir; yükselir ve yanardağ olarak püskürür.

Cof compalecof tahtasında şafakta şehir kapılarındaki Truva atını çiziyor
Şehir kapılarında Truva atı, Cof'un çizimi.

Yunan efsanesine göre askerler, Truva kapılarına bırakılan dev bir tahta atın içine saklandı. Truvalılar atı içeri çekti, askerler de gece kapıları açtı. Bu konuda daha fazlası: Tarih

Küçük Cof kahve fincanları YouTube'a ve Cof'un çizdiği tahtaya doğru merdiven çıkıyor: Videoyu sen getir, kahveyi Cof getirir
Videoyu sen getir. Kahveyi Cof getirir.

Ders sayfaları

Bir konu tek çizime sığmayınca Cof tahtada bütün bir sayfa kurar: adımlar, örnekler, çözümlü bir soru ya da kartlar. Bu sayfaların her biri Cof’un tahtada tek bir soruya verdiği cevap. Sorular İngilizce soruldu; Cof aynı sayfayı senin dilinde de kurar.

Cof’un Pisagor teoremi ders sayfası: 3-4-5 dik üçgeninin hipotenüsünü bulan çözümlü örnek
Adım adım Pisagor teoremi: 3² + 4² = c², yani c = 5. Bu konuda daha fazlası: Matematik
  1. Soru: bir dik üçgenin dik kenarları 3 ve 4. Hipotenüs c’yi bul.
  2. Her dik kenarın karesini al; iki karenin alanı toplanır: 3² + 4² = c².
  3. Kareleri hesapla: 9 + 16 = c².
  4. Topla, sonra pozitif kökü al: c² = 25, yani c = √25 = 5.
  5. Kural: dik üçgende a² + b² = c², c hipotenüstür. Yalnız dik üçgende kullanılır.
  6. Sıra sende: dik kenarlar 5 ve 12. c’yi bul.
Cof’un gökkuşağının nasıl oluştuğunu anlatan ders sayfası: yağmur damlasında kırılan, renklere ayrılan ve yansıyan güneş ışığı
Gökkuşağı beş adımda nasıl oluşur: yağmur damlasında kırılma, renklere ayrılma ve yansıma. Bu konuda daha fazlası: Fizik
  1. Güneş ışığı gelir: Güneş arkandayken beyaz ışık bir yağmur damlasına girer.
  2. Işık kırılır: suya girerken ışık yavaşlar ve yön değiştirir (kırılma).
  3. Renkler ayrılır: her dalga boyu farklı miktarda kırılır; mor, kırmızıdan daha çok kırılır.
  4. Işık yansır: ışık damlanın iç arka yüzeyinden yansır.
  5. Renkler çıkar: damladan çıkarken ışık yeniden kırılır ve her renk gözüne biraz farklı bir açıyla ulaşır.
  6. Kısacası: pek çok damladaki kırılma, yansıma ve renklere ayrılma yayı oluşturur.
Cof’un kalbin nasıl çalıştığını anlatan ders sayfası: vücuttan akciğerlere ve yeniden vücuda giden kan
Kalp nasıl çalışır: kanın dört odacıktan geçtiği dört adım. Bu konuda daha fazlası: Biyoloji
  1. Vücuttan kalbe: oksijeni azalmış kan vücuttan kalbin sağ tarafına döner.
  2. Kalpten akciğerlere: sağ karıncık kanı akciğerlere pompalar; kan orada karbondioksiti bırakıp oksijen alır.
  3. Akciğerlerden kalbe: oksijenli kan kalbin sol tarafına geri gelir.
  4. Kalpten vücuda: güçlü sol karıncık kanı aort yoluyla vücuda pompalar.
  5. Kapakçıklar kanın tek yönde akmasını sağlar; kalp bu döngüyü her atışta tekrarlar.
Cof’un Batı Roma İmparatorluğu’nun neden yıkıldığını anlatan ders sayfası: 476’ya giden taht kavgaları, mali sıkıntı ve istilalar
Batı Roma neden yıkıldı: üç neden ve 476’daki dönüm noktası. Bu konuda daha fazlası: Tarih
  1. Neden, taht kavgaları: iç savaşlar ve sık değişen imparatorlar merkezi yönetimi zayıflattı.
  2. Neden, mali sıkıntı: vergiler ve pahalı ordular kaynakları tüketti, istikrarsızlık gelir toplamayı zorlaştırdı.
  3. Neden, istilalar: göçler ve istilalar sınırlar üzerindeki baskıyı artırdı.
  4. Dönüm noktası, 476: Odoakr son Batı Roma imparatoru Romulus Augustulus’u tahttan indirdi.
  5. Sonuç: ondan sonra Batı’da imparator olmadı, ama Roma hukuku, kurumları ve kültürü bir anda yok olmadı.
Cof’un ikili arama ders sayfası: sıralı listede ortaya bakıp aramayı yarıya indirerek 9’u bulmak
İkili arama: ortaya bak, hedefin olabileceği yarıyı tut, tekrarla. Bu konuda daha fazlası: Kodlama
  1. Sıralı liste: 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13. Hedef: 9.
  2. Ortayı seç: 7’ye bak. 9 daha büyük olduğu için 1, 3, 5 ve 7’yi at.
  3. Yine yarıya böl: kalan yarıda 11’e bak. 9 daha küçük olduğu için yalnız 11’den küçükleri tut.
  4. Hedefi bul: yalnız 9 kaldı, arama bitti.
  5. Ana fikir: ortadaki değerle yapılan her karşılaştırma kalan adayların yarısını eler.
Cof’un get ile kurulan İngilizce phrasal verb kartları: get up, get on, get along, get over, get by ve get away with
Get’li phrasal verb kartları: anlamı tahmin et, sonra kartı aç. Bu konuda daha fazlası: İngilizce
  1. get up: yataktan kalkmak; ayağa kalkmak
  2. get on: otobüse, trene ya da uçağa binmek
  3. get along: biriyle iyi geçinmek
  4. get over: bir hastalığı ya da bir aksiliği atlatmak
  5. get by: elindekiyle idare etmek
  6. get away with: yaptığı yanlışın cezasından kurtulmak
Cof’un Almanca der, die, das artikelleri ders sayfası: üç cinsiyet, halin artikeli nasıl değiştirdiği ve çoğuldaki die
Der, die, das: dil bilgisel cinsiyet, hal değişimi ve çoğul. Bu konuda daha fazlası: Almanca
  1. Üç cinsiyet: der eril, die dişil, das nötr: der Mann, die Frau, das Kind.
  2. Çoğul: çoğulda belirli artikel her cinsiyette die olur: die Männer, die Frauen, die Kinder.
  3. Hal artikeli değiştirir: ismin cümledeki görevi artikeli değiştirir, ör. der Mann → Ich sehe den Mann.
  4. Dikkat: cinsiyet dil bilgisel bir özelliktir, her zaman gerçek cinsiyetle aynı değildir.
  5. Unutma: her ismi artikeliyle birlikte ezberle, sonra hal biçimlerini öğren.
Cof’un İspanyolca ser ve estar ders sayfası: kimlik ve özellik için ser, yer ve durum için estar
Ser mi estar mı: kimlik ve özellik ser, yer ve durum estar. Bu konuda daha fazlası: İspanyolca
  1. Kimlik, ser: birinin kim ya da ne olduğunu söyler. Ella es Ana. (O, Ana.)
  2. Özellik, ser: belirleyici özellikleri anlatır. El café es fuerte. (Kahve sert.)
  3. Yer, estar: birinin ya da bir şeyin nerede olduğunu söyler. Madrid está en España. (Madrid İspanya’da.)
  4. Durum, estar: şu anki hâli anlatır. Estoy cansado. (Yorgunum.)
  5. Hızlı seçim: kimlik ya da özellik → ser; yer ya da durum → estar. Önce cümlenin anlamını sor, sonra seç.
  6. Unutma: yalnız “kalıcı mı geçici mi” kuralına güvenme; anlamı ve yaygın kullanım belirler.
Tahtayı dene Chrome eklentisini gör